Özgül fobi, belirli bir nesneye veya duruma karşı duyulan yoğun, kalıcı ve mantıksız korku veya kaygı durumudur (örneğin hayvanlar, yükseklik, iğne görme, uçağa binme). Bu korku o kadar şiddetlidir ki, kişi korktuğu durum veya nesneden kaçınmak için günlük yaşamını ciddi şekilde kısıtlayabilir veya bu durumlara yoğun bir sıkıntıyla katlanmak zorunda kalabilir.
Özgül Fobi Belirtileri
Özgül fobi tanısı için aşağıdaki belirtilerin mevcut olması gerekir.
- Belirli Bir Tetikleyici: Kişi, belirli bir nesne veya durum hakkında belirgin bir korku veya kaygı yaşar (örneğin uçmak, yüksek yerler, hayvanlar, iğne yapılması, kan görmek).
- Çocuklarda Tepkiler: Çocuklarda bu korku veya kaygı, ağlama, öfke nöbetleri, donakalma veya ebeveyne yapışma şeklinde görülebilir.
- Anında Tepki: Fobiye neden olan nesne veya durum neredeyse her zaman anında bir korku veya kaygı tepkisini tetikler.
- Kaçınma veya Katlanma: Kişi bu nesne veya durumdan aktif olarak kaçınır veya yoğun bir korku/kaygı eşliğinde bu duruma katlanır.
- Orantısız Korku: Yaşanan korku veya kaygı, söz konusu nesne veya durumun yarattığı gerçek tehlikeye ve içinde bulunulan sosyokültürel bağlama göre orantısızdır.
- Kalıcılık: Bu korku, kaygı veya kaçınma durumu kalıcıdır ve tipik olarak 6 ay veya daha uzun sürer.
- İşlevsellikte Bozulma: Korku, kaygı veya kaçınma, kişinin sosyal yaşamında, iş veya okul hayatında veya diğer önemli alanlarda klinik olarak belirgin bir sıkıntıya veya işlevsellikte bozulmaya neden olur.
- Diğer Bozukluklardan Farklı Olma:
- Agorafobi (panik benzeri belirtiler nedeniyle durumlardan kaçınma),
- Obsesif-kompulsif bozukluk (takıntılarla ilişkili nesnelerden kaçınma),
- Travma sonrası stres bozukluğu (travmatik olayları hatırlatan durumlardan kaçınma),
- Ayrılma kaygısı bozukluğu (evden veya bağlandığı kişilerden ayrılma korkusu)
- Sosyal kaygı bozukluğu (sosyal durumlar) gibi başka bir ruhsal bozuklukla
durumlarıyla daha iyi açıklanamıyor olmalıdır.
Fobi Türleri
Özgül fobiler korkunun odağına göre sınıflandırılır:
- Hayvan: Örümcekler, böcekler, köpekler gibi hayvanlardan korkma.
- Doğal Çevre: Yükseklik, fırtına, su gibi doğal ortam unsurlarından korkma.
- Kan-Enjeksiyon-Yaralanma: İğneler, tıbbi işlemler, kan görme veya yaralanma gibi durumlardan korkma.
- Durumsal: Uçaklar, asansörler, kapalı alanlar gibi belirli durumlardan korkma.
- Diğer: Boğulmaya veya kusmaya yol açabilecek durumlar, yüksek sesler veya (çocuklarda) kostümlü karakterler gibi başka herhangi bir durum veya nesneden korkma.
Birçok kişinin birden fazla özgül fobisi olması yaygındır. Araştırmalar, özgül fobisi olan bireylerin ortalama olarak üç farklı nesne veya durumdan korktuğunu ve yaklaşık %75’inin birden fazla fobik uyarana sahip olduğunu göstermektedir.
Özgül Fobinin Temel Özellikleri
Özgül fobinin temel özelliği, korku veya kaygının belirli bir durum veya nesneyle sınırlı olmasıdır. Bu tepkinin normal, geçici korkulardan ayrılması gerekir. Tanı için korkunun belirgin yani yoğun veya şiddetli olması şarttır.
Kişinin korktuğu nesneye veya duruma yakınlığı, yaşadığı korkunun düzeyini etkileyebilir. Bazen korku, fobik durumla karşılaşmadan önce başlayabilir veya durumla karşılaşıldığında tam bir panik atak şeklini alabilir.
Fobik nesne veya durumla her karşılaşıldığında korkunun tetiklenmesi beklenir. Örneğin, uçağa beş binişten sadece birinde kaygılanan bir kişiye özgül fobi tanısı konulmaz.
Kaçınma Davranışı
Aktif kaçınma, bu bozukluğun önemli bir parçasıdır. Kişi, fobik nesne veya durumlarla teması önlemek veya en aza indirmek için kasıtlı olarak davranışlarını değiştirir. Örneğin, yükseklik korkusu olan birinin işe giderken köprü yerine tünelleri kullanması veya örümcek korkusu olan birinin karanlık bir odaya girmekten kaçınması gibi.
Bazen kaçınma davranışı daha belirsiz olabilir. Örneğin yılan korkusu olan birinin, yılanların şeklini andıran resimlere bile bakmayı reddetmesi gibi.
Uzun yıllardır fobi yaşayan birçok kişi, yaşam koşullarını korktukları nesneden tamamen kaçınacak şekilde düzenlemiş olabilir (köpek fobisi olan birinin, köpeklerin olmadığı bir bölgeye taşınması gibi). Bu durumlarda kişi günlük hayatında artık korku veya kaygı yaşamasa bile, fobik durumları içeren aktiviteleri sürekli olarak reddetmesi tanıyı doğrulamada yardımcı olur (uçak korkusu nedeniyle iş seyahatlerini sürekli reddetme gibi).
Fizyolojik Tepkiler
Fobik bir nesne veya durumla karşılaşma beklentisi veya karşılaşma anı, genellikle fizyolojik uyarılmada artışa neden olur (çarpıntı, terleme vb). Bu tepki türlere göre değişir. Hayvan, doğal çevre veya durumsal fobisi olan kişilerde sempatik sinir sistemi uyarılması (savaş ya da kaç tepkisi) görülürken, kan-enjeksiyon-yaralanma fobisi olanlarda genellikle farklı bir tepki ortaya çıkar. Bu kişilerde başlangıçta kalp atış hızında ve kan basıncında kısa bir artış olur ancak hemen ardından kalp atış hızı yavaşlar ve kan basıncı düşer. Bu durum vazovagal tepki olarak bilinir ve bayılmaya veya bayılacak gibi hissetmeye yol açar.
Yaygınlık
Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) özgül fobinin 12 aylık görülme sıklığı yaklaşık %8 ila %12 arasındadır. Avrupa ülkelerindeki oranlar ABD’ye benzerken (%6 civarı), Asya, Afrika ve Latin Amerika ülkelerinde bu oranlar genellikle daha düşüktür (%2 ila %4).
- Çocuklarda: Yaygınlık yaklaşık %5 civarındadır.
- Ergenlerde: ABD’de 13-17 yaş arası ergenlerde bu oran %16’ya kadar çıkmaktadır.
- Yaşlılarda: Yaşlı bireylerde yaygınlık daha düşüktür (%3 ila %5).
Özgül fobi, alt tiplerinin çoğunda kadınlarda erkeklere göre yaklaşık iki kat daha sık görülür.
Gelişim ve Gidişat
Özgül fobi bazen travmatik bir olayın ardından gelişebilir (örneğin bir hayvan tarafından saldırıya uğramak veya asansörde kilitli kalmak).
Bazen de başkalarının yaşadığı travmatik bir olaya tanıklık etmek (birinin boğulduğunu görmek), korkulan durumda beklenmedik bir panik atak yaşamak (metrobüste aniden paniklemek) veya bilgi yoluyla (medyada yoğun uçak kazası haberlerine maruz kalmak) ortaya çıkabilir.
Bununla birlikte, özgül fobisi olan birçok kişi fobilerinin başlangıcı için belirli bir neden hatırlayamaz.
Başlangıç Yaşı
Özgül fobi genellikle erken çocukluk döneminde, çoğunlukla 10 yaşından önce gelişir. Ortalama başlangıç yaşı 7 ila 11 arasıdır.
Durumsal fobiler (uçak, asansör, kapalı alan) genellikle doğal çevre, hayvan veya kan-enjeksiyon-yaralanma fobilerine göre daha geç bir yaşta başlama eğilimindedir.
Seyir
Çocukluk ve ergenlik döneminde gelişen fobiler bu dönemlerde dalgalanma gösterebilir. Ancak yetişkinliğe kadar devam eden fobilerin çoğu tedavi olmaksızın kendi kendine geçmez.
Çocuklarda Değerlendirme
Çocuklarda özgül fobi tanısı koyarken iki önemli nokta dikkate alınmalıdır:
- Küçük çocuklar korku ve kaygılarını ağlayarak, öfke nöbetleri geçirerek, donakalarak veya ebeveyne yapışarak ifade edebilirler.
- Küçük çocuklar genellikle kaçınma kavramını tam olarak anlayamaz veya ifade edemezler.
Bu nedenle, klinisyenlerin ebeveynler, öğretmenler veya çocuğu iyi tanıyan diğer kişilerden ek bilgi alması önemlidir. Küçük çocuklarda aşırı korkular (karanlıktan korkmak gibi) oldukça yaygındır ancak bunlar genellikle geçicidir ve hafif düzeydedir, bu nedenle gelişimsel olarak uygun kabul edilirler. Bu durumlarda özgül fobi tanısı konulmaz. Tanı için korkunun kalıcı olması, işlevselliği bozması ve çocuğun gelişimsel düzeyi için tipik olmaması gerekir.
Yaşlılarda Değerlendirme
Özgül fobi yaygınlığı yaşlılarda daha düşük olsa da, ileri yaşlarda en sık görülen bozukluklardan biri olmaya devam eder. Yaşlılarda doğal çevre fobileri (fırtına vb.) ve özellikle düşme fobisi daha sık görülebilir. Yaşlılarda kaygı belirtileri sıklıkla tıbbi durumlarla (kalp hastalığı, KOAH gibi) bir arada bulunur ve bu kişiler kaygı belirtilerini bu tıbbi durumlara atfetme eğiliminde olabilirler.
Risk Faktörleri
Mizaçsal Faktörler: Olumsuz duygulanıma yatkınlık veya davranışsal ketleme (yeni durumlara karşı çekingenlik ve korku) gibi mizaç özellikleri, özgül fobi için risk faktörleridir.
Çevresel Faktörler: Ebeveynin aşırı koruyucu olması, ebeveyn kaybı veya ayrılığı, fiziksel veya cinsel istismar gibi olumsuz yaşam deneyimleri risk faktörleridir. Korkulan nesne veya durumla yaşanan olumsuz ya da travmatik karşılaşmalar da bazen fobinin gelişmesine zemin hazırlayabilir.
Genetik ve Fizyolojik Faktörler: Belirli fobi kategorilerine genetik bir yatkınlık olabilir. Örneğin, birinci derece akrabasında (anne, baba, kardeş) hayvan fobisi olan bir kişinin başka bir fobi türünden ziyade yine hayvan fobisine sahip olma olasılığı önemli ölçüde daha yüksektir. İkiz çalışmaları, hayvan fobisinin yaklaşık %32, kan-yaralanma-enjeksiyon fobisinin %33 ve durumsal fobinin %25 oranında kalıtsal olabileceğini düşündürmektedir.
Cinsiyetle İlgili Konular
Hayvan, doğal çevre ve durumsal fobiler ağırlıklı olarak kadınlarda görülürken, kan-enjeksiyon-yaralanma fobisi kadın ve erkeklerde neredeyse eşit oranda görülür. Fobinin çocukluktaki ortalama başlangıç yaşında ise kız ve erkek çocuklar arasında bir fark bulunmamıştır.
İntihar Düşünceleri ve Davranışıyla İlişkisi
ABD’de yapılan ulusal araştırmalar, özgül fobinin hem intihar düşünceleri hem de intihar girişimleriyle ilişkili olduğunu göstermektedir. Özgül fobi, kişinin intihar düşüncesine sahip olmasından, bu düşünceyi eyleme dökme aşamasına geçişiyle de bağlantılı bulunmuştur. Almanya’da 14-24 yaş arası bireylerde yapılan 10 yıllık bir araştırma, ilk intihar girişimlerinin %30’unun özgül fobiye atfedilebileceğini ortaya koymuştur.
Yaşamsal Sonuçları
Özgül fobi, kişinin psikososyal işlevselliğinde bozulmalara (mesleki ve kişilerarası ilişkiler) ve yaşam kalitesinde düşüşe neden olur. Bu bozulmaların düzeyi, diğer kaygı bozuklukları veya alkol ve madde kullanım bozuklukları olan bireylerde görülen bozulmalara benzerdir.
Korkulan nesne veya durumların sayısı arttıkça, yaşanan sıkıntı ve işlevsellikteki bozulma da artma eğilimindedir. Örneğin, dört farklı nesne veya durumdan korkan bir bireyin, yalnızca bir nesneden korkan birine göre sosyal ve mesleki yaşamında daha fazla kısıtlanma yaşaması muhtemeldir.
Bazı fobi türlerinin özel sonuçları olabilir:
- Kan-enjeksiyon-yaralanma fobisi olanlar, önemli bir tıbbi sorunları olduğunda bile gerekli tıbbi bakımı almaktan veya doktora gitmekten kaçınabilirler.
- Kusma ve boğulma fobisi, kişinin beslenme düzenini ciddi şekilde kısıtlayabilir ve yetersiz beslenmeye yol açabilir.
Diğer Durumlardan Ayırt Edilmesi
Özgül fobiyi benzer belirtiler gösterebilen diğer durumlardan ayırmak önemlidir:
- Agorafobi: Durumsal fobi agorafobiye benzeyebilir (uçak, asansör korkusu). Ayrım şu şekilde yapılır:
- Durum Sayısı: Kişi sadece bir agorafobik durumdan (örn. sadece asansör) korkuyorsa, bu özgül fobidir. Ancak iki veya daha fazla agorafobik durumdan (örn. hem asansör, hem uçak, hem kalabalık) korkuyorsa, bu agorafobidir.
- Korkunun Nedeni: Agorafobide temel korku, panik benzeri belirtiler (çarpıntı, baş dönmesi vb.) veya diğer utanç verici (düşme, idrar kaçırma gibi) belirtiler yaşandığında kaçmanın zor olacağı veya yardım gelmeyeceği düşüncesidir. Özgül fobide ise korku doğrudan durumun kendisiyledir (örn. uçağın düşmesi, asansörün kopması).
- Sosyal Kaygı Bozukluğu: Eğer kişi, başkaları tarafından olumsuz değerlendirilmekten (alay edilmek, küçük düşmek) korktuğu için durumlardan kaçınıyorsa (örn. topluluk önünde yemek yemekten kaçınma), tanı sosyal kaygı bozukluğudur.
- Panik Bozukluk: Özgül fobisi olanlar korktukları durumla karşılaştıklarında panik atak yaşayabilirler. Eğer panik ataklar sadece bu spesifik durumla tetikleniyorsa tanı özgül fobidir. Ancak kişi bunun dışında beklenmedik, yani nedensiz yere ortaya çıkan panik ataklar da yaşıyorsa, panik bozukluk tanısı konulur.
- Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB): Eğer korku, takıntılı düşüncelerden kaynaklanıyorsa (örn. HIV bulaşacağına dair takıntılı düşünceler nedeniyle kan görmekten korkmak) ve diğer OKB kriterleri karşılanıyorsa, tanı OKB olur.
- Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB): Eğer fobi travmatik bir olayın ardından geliştiyse (örn. trafik kazasından sonra araba kullanmaktan korkmak) TSSB düşünülmelidir. Ancak travmatik olaylar hem TSSB’ye hem de özgül fobiye yol açabilir. Eğer kişi TSSB için gerekli tüm kriterleri (olayı yeniden yaşantılama, kaçınma, olumsuz duygu durum, aşırı uyarılma) karşılamıyorsa, özgül fobi tanısı konulabilir.
- Yeme Bozuklukları: Eğer kaçınma davranışı sadece yiyeceklerden ve yiyecekle ilgili durumlardan (kilo alma korkusu nedeniyle) kaynaklanıyorsa, anoreksiya nervoza gibi bir yeme bozukluğu düşünülmelidir.
Birlikte Görülen Diğer Durumlar
Özgül fobi tek başına nadiren görülür. Genellikle erken yaşta başladığı için, zamanla gelişen diğer bozuklukların öncüsü olabilir.
Özgül fobisi olan bireylerde, ileriki yaşamlarında başka kaygı bozuklukları, depresif ve bipolar bozukluklar, madde kullanım bozuklukları, somatik belirti bozuklukları ve kişilik bozuklukları (özellikle bağımlı kişilik bozukluğu) geliştirme riski daha yüksektir.
