Disosiyatif Amnezi (Psikolojik Kökenli Unutkanlık)

Disosiyatif amnezi (Psikolojik Kökenli Unutkanlık), kişinin geçmişine dair önemli bilgileri, özellikle de travmatik veya stresli olayları hatırlayamaması durumudur. Bu durum günlük hayatta yaşadığımız basit unutkanlıklardan çok farklıdır ve beyindeki fiziksel bir hasardan ziyade psikolojik kökenlidir. Genellikle ağır travmalar, savaş, istismar veya şiddetli iç çatışmalar sonrası ortaya çıkar. Aşağıdaki bölümlerde bu rahatsızlığın belirtileri, türleri, nedenleri ve diğer hafıza sorunlar detaylandırılmıştır.

İçindekiler

Disosiyatif Amnezi Belirtileri

Psikolojik kökenli unutkanlığın temel özelliği, kişinin normal şartlarda unutulması mümkün olmayan önemli kişisel bilgileri hatırlayamamasıdır. Tanı konulabilmesi için aşağıdaki durumların gözlemlenmesi gerekir.

Önemli Bilgilerin Kaybı: Kişi kim olduğu, nerede yaşadığı, geçmişte neler yaptığı gibi hayatıyla ilgili otobiyografik bilgileri hatırlayamaz. Bu unutkanlık genellikle travmatik veya stresli olaylarla bağlantılıdır.
Günlük Yaşama Etkisi: Bu hafıza kaybı kişinin sosyal hayatında, iş yaşamında veya diğer önemli alanlarda belirgin bir sıkıntıya veya işlev bozukluğuna neden olur.
Fiziksel Bir Nedene Bağlı Olmamas: Unutkanlık alkol veya madde kullanımı, kafa travması, epilepsi (sara) nöbetleri veya diğer nörolojik hastalıkların fiziksel etkilerinden kaynaklanmaz.
Başka Bir Hastalıkla Açıklanamaması: Yaşanan durum, travma sonrası stres bozukluğu, demans (bunama) veya diğer psikolojik rahatsızlıklarla daha iyi açıklanamaz.

Disosiyatif Füg (Kimlik Kaybı ile Seyahat)

Bazı durumlarda disosiyatif amneziye “füg” adı verilen bir durum eşlik eder. Bu tabloda kişi geçmişini veya kimliğini unutarak evinden veya iş yerinden ayrılıp amaçsızca seyahat eder veya şaşkın bir halde dolaşır.

Disosiyatif Amnezi Türleri

Unutkanlığın şekli ve kapsamı kişiden kişiye değişebilir. En sık görülen türler şunlardır:

Yerel (Sınırlı) Amnezi: En yaygın türdür. Kişi genellikle travmatik olayın yaşandığı süreci kapsayan belirli bir zaman dilimini tamamen unutur.
Seçici Amnezi: Kişi belirli bir zaman dilimindeki olayın tamamını değil, sadece bazı kısımlarını unutur.
Genelleşmiş Amnezi: Nadir görülür. Kişi tüm hayat hikayesini ve kimliğini unutur. Bu kişiler genellikle polis veya hastane acil servisleri tarafından bulunur.
Sistematize Amnezi: Kişi sadece ailesiyle ilgili anıları veya belli bir kişiyi hatırlayamamak gibi, belirli bir kategoriye ait bilgileri hatırlayamaz.
Sürekli Amnezi: Kişi yeni olayları yaşandıkça unutur, yeni hafıza kaydı oluşturamaz.

Nedenler ve Risk Faktörleri

Disosiyatif amnezinin en temel nedeni ağır psikolojik travmalardır. Beyin, kişinin baş edemediği acı verici anıları bilinçten uzaklaştırarak bir savunma mekanizması geliştirir.

Çocukluk Travmaları: Fiziksel, cinsel veya duygusal istismar, özellikle çocukluk çağında yaşananlar, bu rahatsızlığın en büyük risk faktörüdür.
Şiddetli Stres: Savaş, terör saldırıları, doğal afetler, işkence veya insan kaçakçılığı mağduru olmak gibi durumlar amneziyi tetikleyebilir.
İçsel Çatışmalar: Suçluluk duygusu, yasak ilişkiler gibi kişinin değer yargılarıyla eylemleri arasında sıkışıp kaldığı, kaçış yolu bulamadığı şiddetli psikolojik çatışmalar da hafıza kaybına yol açabilir.
Genetik Yatkınlık: Çevresel faktörler baskın olsa da, genetik yapının da disosiyatif belirtilere yatkınlıkta rol oynadığı düşünülmektedir.

Hastalığın Seyri ve Gelişimi

Başlangıç: Her yaşta ortaya çıkabilir. Genellikle ani bir stres veya travma sonrası aniden başlar.
Süre: Unutkanlık süresi dakikalardan yıllara kadar değişebilir. Bazı vakalarda hafıza kendiliğinden ve hızla geri gelirken, özellikle füg durumunda iyileşme dirençli olabilir.
Hafızanın Geri Dönüşü: Anıların geri gelmesi bazen tetikleyici bir olayla aniden olabilir. Bu durum kişide yoğun bir duygusal boşalma, intihar düşüncesi veya acı verici gerçeklerle yüzleşme zorluğu yaratabilir.

Diğer Durumlardan Ayırt Edilmesi

Disosiyatif amneziyi benzer belirtiler gösteren diğer durumlardan ayırt etmek önemlidir.

Kafa Travması ve Beyin Hasarı: Fiziksel beyin hasarlarında genellikle bilinç kaybı veya fiziksel belirtiler (görme bozukluğu vb.) görülür ve iyileşme süreci farklıdır. Disosiyatif amnezide ise beyinde yapısal bir hasar yoktur.
Madde Kullanımı: Alkol veya uyuşturucu etkisindeyken yaşanan film kopması (blackout) durumları, sadece madde etkisindeyken olanları kapsar ve bu maddelerin kullanımıyla sınırlıdır.
Normal Yaşlanma ve Demans: Yaşlılık veya demansa bağlı unutkanlıkta genellikle yeni bilgileri öğrenme ve kaydetme sorunu vardır. Disosiyatif amnezide ise kişi yeni şeyleri öğrenebilir ancak geçmişindeki kişisel bilgileri hatırlayamaz.
Rol Yapma (Simülasyon): Bazı kişiler yasal veya maddi kazanç sağlamak amacıyla hafıza kaybı taklidi yapabilir. Bu durumu gerçek hastalıktan ayırt etmek uzmanlık gerektirir.

Eşlik Eden Sorunlar

Disosiyatif amnezi yaşayan kişilerde sıklıkla başka psikolojik sorunlar da görülür.

Depresyon ve yas.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB)
Anksiyete (Kaygı) bozuklukları
Kendine zarar verme davranışları veya intihar eğilimi.
Kişilik bozuklukları (özellikle kaçıngan veya borderline özellikler).

Bu rahatsızlık kişinin ilişkilerini sürdürme becerisini ve genel yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyebilir ancak uygun terapi ve destekle hafızanın geri kazanılması ve travmanın işlenmesi mümkündür.