Çoklu Kişilik Bozukluğu (Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu)

Çoklu kişilik bozukluğu, günümüzde Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu (DKB) olarak adlandırılan, bireyin kimliğinde, hafızasında ve bilincinde meydana gelen derin kopuşlarla karakterize edilen karmaşık bir psikolojik durumdur. Bu rahatsızlıkta kişi, kendi içinde iki veya daha fazla farklı kişilik durumu barındırır. Genellikle çocukluk çağında yaşanan şiddetli travmalarla ilişkilendirilen bu durum, kişinin yaşadığı zorlayıcı deneyimlerle başa çıkmak için geliştirdiği bir savunma mekanizması olarak görülebilir. Çoklu kişilik bozukluğu belirtileri, nedenleri ve diğer hastalıklardan farkları.

İçindekiler

Çoklu Kişilik Bozukluğu Belirtileri

Bu bozukluğun tanısının konulabilmesi için kişide aşağıdaki temel belirtilerin gözlemlenmesi gerekir.

Farklı Kişilik Halleri: Bazı kültürlerde tanımlandığı şekliyle bir “ele geçirilme” olarak ifade edilen, kişide iki veya daha fazla belirgin kişilik durumu mevcuttur. Bu durum kişinin benlik algısında ve davranışlarının kontrolünde belirgin bir kopukluk yaratır.
İşlevsel Değişiklikler: Bu kimlik değişimlerine duygu durumunda, davranışlarda, bilinçte, hafızada, algıda, bilişsel yeteneklerde veya hareket kontrolünde değişiklikler eşlik eder. Bu belirtiler kişi tarafından fark edilebileceği gibi, çevresindekiler tarafından da gözlemlenebilir.
Hafıza Boşlukları (Amnezi): Kişi günlük olayları, önemli kişisel bilgileri veya geçmişte yaşadığı travmatik olayları hatırlamakta güçlük çeker. Bu unutkanlık sıradan bir dalgınlıkla açıklanamayacak kadar derindir ve sıklıkla görülür.
Yaşam Kalitesinde Düşüş: Belirtiler kişinin sosyal hayatında, iş yaşamında veya diğer önemli alanlarda ciddi sıkıntılara veya işlev kaybına neden olur.
Kültürel ve Dini Bağlam: Bu durum kişinin ait olduğu kültürün veya dini inancın bir parçası olarak kabul edilen ritüellerden veya uygulamalardan farklıdır. (Çocuklarda bu belirtiler, hayali arkadaşlarla veya oyunlarla karıştırılmamalıdır).
Madde veya Tıbbi Durum Dışı: Belirtiler alkol kullanımı, ilaç yan etkileri veya nöbet gibi tıbbi bir durumun sonucu olarak ortaya çıkmaz.

Temel Özellikler ve Görünüm

Dissosiyatif kimlik bozukluğunun en belirleyici özelliği çoklu kişiliklerin varlığıdır. Ancak bu kişiliklerin ne kadar belirgin olduğu kişinin yaşadığı stres düzeyine, psikolojik dayanıklılığına ve içinde bulunduğu kültüre göre değişiklik gösterebilir.

Ele Geçirilme Biçimi: Bazı vakalarda kimlikler, kişinin ruhlar veya dış güçler tarafından ele geçirilmiş gibi görünmesiyle kendini gösterir. Bu durumda davranış değişiklikleri çok belirgin ve çarpıcı olabilir.
Gizli Biçim: Çoğu vakada ise farklı kimlikler dışarıdan hemen fark edilmez. Kişi isimlerini, kıyafetlerini veya ses tonunu değiştirmez ancak kendi içinde büyük bir karmaşa ve kopukluk yaşar.
İçsel Çatışma: Hastalar kendine yabancılaşma olarak da ifade edilen, genellikle kendi konuşmalarını veya eylemlerini dışarıdan bir gözlemci gibi izlediklerini hissederler. Bedenlerinin, düşüncelerinin veya duygularının kendilerine ait olmadığı hissine kapılabilirler.

Yaygın Deneyimler

Sesler Duyma: Kişiler bir çocuk sesi veya eleştiren bir ses olarak kendi zihinlerinde kendilerine ait olmayan sesler duyabilirler.
Duygu ve Düşünce Değişimleri: Güçlü duygular veya dürtüler aniden ortaya çıkıp kaybolabilir. Kişi bir yemeği çok severken aniden nefret edebilir veya cinsiyet kimliğiyle ilgili fikirleri aniden değişebilir.
Beden Algısında Değişim: Kişi bedenini olduğundan farklı hissedebilir (küçük bir çocuk gibi veya karşı cinsiyette vb).

Gelişim, Risk Faktörleri ve Yaygınlık

Çoklu kişilik bozukluğu genellikle çocukluk çağındaki ağır travmalarla güçlü bir ilişki içindedir ve bir başa çıkma mekanizması olarak ortaya çıkar.

Travma Geçmişi: Hastaların yaklaşık %90’ı çocukluk dönemlerinde fiziksel, cinsel veya duygusal istismara ya da ihmale maruz kaldığını bildirmektedir. Savaş, terör veya çocuk yaşta tıbbi operasyonlar gibi diğer travmatik olaylar da tetikleyici olabilir.
Görülme Sıklığı: Yapılan çalışmalarda yetişkinler arasındaki yaygınlığın %1.5 civarında olduğu gözlemlenmiştir.
Yaş: Her yaşta ortaya çıkabilir. Çocuklarda hafıza sorunları ve odaklanma güçlüğü ile kendini gösterebilirken, ergenlerde ani davranış değişiklikleri ile dikkat çekebilir.
İntihar Riski: Bu bozukluğa sahip bireylerde intihar girişimi ve kendine zarar verme davranışları oldukça yaygındır (%70’in üzerinde).

Diğer Rahatsızlıklardan Ayrılması

Çoklu kişilik bozukluğu belirtileri nedeniyle sık sık başka psikolojik rahatsızlıklarla karıştırılabilir. Doğru tanı için aşağıdaki farklara dikkat edilir.

Majör Depresyon ve Bipolar Bozukluk

Çoklu kişilik bozukluğu hastalarındaki duygu durum değişimleri dakikalar veya saatler içinde gerçekleşir. Bu, bipolar bozukluktaki günlerce süren döngülerden çok daha hızlıdır. Ayrıca çoklu kişilik bozukluğu hastalarındaki ruh hali değişiklikleri genellikle belirli bir kimlik durumuyla ilişkilidir.

İlgili Konular

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB)

Dissosiyatif kimlik bozukluğu hastalarında da travma belirtileri görülür ancak DKB’de hafıza kaybı çok daha kapsamlıdır ve günlük olayları da içerir. TSSB‘de unutkanlık genellikle sadece travmatik olayla sınırlıdır. Ayrıca çoklu kişilik bozukluğunda kendine yabancılaşma hissi sadece travma hatırlatıcılarıyla değil, günlük hayatta da sürekli mevcuttur.

Şizofreni ve Psikotik Bozukluklar

Dissosiyatif kimlik bozukluğu hastaları da sesler duyabilir ancak bu sesleri genellikle içeriden gelen ve kendi zihinlerinin bir parçası olmayan sesler olarak tanımlarlar. Şizofreni hastaları ise seslerin dışarıdan geldiğine inanır ve genellikle bu durumla ilgili gerçek dışı inançlara sahiptirler.

Kişilik Bozuklukları

Çoklu kişilik bozukluğundaki kişilik değişimleri ve tutarsızlıklar, belirli kimliklerin devreye girmesinden kaynaklanır. Borderline kişilik bozukluğu gibi kişilik bozukluklarında görülen duygusal dengesizlikler ise daha süreklidir ve kimlik bölünmesinden ziyade, kişinin genel kişilik yapısının bir parçasıdır.

Madde Kullanımı ve Tıbbi Durumlar

Alkol veya uyuşturucu madde kullanımı sırasında yaşanan kararmalar (blackout), çoklu kişilik bozukluğundaki hafıza kayıplarından ayırt edilmelidir. Eğer hafıza kaybı sadece madde etkisi altındayken oluyorsa, bu çoklu kişilik bozukluğu değildir. Benzer şekilde nöbetler veya beyin hasarı sonrası oluşan hafıza sorunları da tıbbi testlerle ayırt edilir.